سخت‌گیری در قبض برق صنایع؛ ضریب جریمه توان راکتیو سه برابر شد

با اجرای شرایط عمومی جدید تعرفه‌های برق، محاسبه جریمه توان راکتیو برای مشترکان ۳۰ کیلووات و بالاتر سخت‌گیرانه‌تر شده است. آستانه ضریب قدرت از ۹۰ به ۹۱ درصد رسیده و ضریب اعمالی جریمه از ۳ به ۹ افزایش یافته است؛ تغییری که برای کارخانه‌ای با ضریب توان پایین می‌تواند یک ردیف فرعی قبض را به یکی از بزرگ‌ترین اقلام هزینه انرژی تبدیل کند.

چه تغییری در محاسبه جریمه رخ داده است؟

توان راکتیو بخشی از برق است که کار مفیدی انجام نمی‌دهد، اما موتورهای القایی، ترانسفورماتورها و دستگاه‌های جوش برای ساختن میدان مغناطیسی به آن نیاز دارند. این جریان در کنتور اکتیو دیده نمی‌شود، ولی از همان خطوط و پست‌هایی عبور می‌کند که برق مفید را منتقل می‌کنند؛ تلفات شبکه را بالا می‌برد، ظرفیت ترانس‌ها را اشغال می‌کند و ولتاژ سایر مشترکان همان فیدر را پایین می‌آورد. شرکت‌های برق برای انتقال این هزینه به مصرف‌کننده، از مشترکانی که ضریب توان پایینی دارند جریمه دریافت می‌کنند.

طبق بند ۸ شرایط عمومی تعرفه‌های برق که از خرداد ۱۴۰۴ اجرا شده و در ابلاغیه تعرفه‌های ۱۴۰۵ هم تکرار شده است، این جریمه برای مشترکان با قدرت ۳۰ کیلووات و بالاتر، یعنی عمدتا مشترکان دیماندی صنعتی، تجاری، کشاورزی و عمومی، اعمال می‌شود. مقایسه با قاعده قبلی، اندازه این سخت‌گیری را نشان می‌دهد:

ملاک، متوسط ضریب توان در کل دوره قرایت است. یعنی کارخانه‌ای که در شیفت روز وضعیت خوبی دارد اما شب‌ها با موتورهای بی‌بار و ترانس‌های کم‌بار کار می‌کند، ممکن است در میانگین ماهانه به زیر آستانه برسد.

جریمه‌ای که می‌تواند قبض را دو برابر کند

فرمول جریمه ساده است: ابتدا «ضریب زیان» از رابطه (۰.۹۱ تقسیم بر ضریب قدرت دوره) منهای یک به دست می‌آید و سپس جریمه برابر می‌شود با بهای برق پیش از عوارض، ضرب در ضریب زیان، ضرب در ۹. نکته مهم این است که رابطه جریمه با ضریب توان خطی نیست و هرچه ضریب توان پایین‌تر برود، شیب افزایش هزینه تندتر می‌شود. برای کارخانه‌ای که بهای برق ماهانه آن پیش از عوارض ۱۰۰ میلیون تومان است، اعداد تقریبی چنین است:

به بیان دیگر، در ضریب توان ۰.۸، جریمه توان راکتیو از خود بهای برق هم بیشتر می‌شود و قبض عملا دو برابر خواهد شد. بانک خازنی‌ای که چند سال پیش برای فرار از جریمه «کافی» بود، با قاعده جدید ممکن است دیگر کافی نباشد.

چرا خرید برق از بورس هم مانع جریمه نمی‌شود؟

بسیاری از صنایع در سال‌های اخیر بخشی از برق خود را از بورس انرژی یا با قرارداد دوجانبه تامین کرده‌اند. اما طبق دستورالعمل محاسبه صورتحساب، ضریب قدرت بر اساس کل انرژی قرایت‌شده و بدون کسر برق خریداری‌شده از این مسیرها محاسبه می‌شود. بنابراین تغییر منبع خرید برق برای کارخانه ، مشترک را از جریمه راکتیو معاف نمی‌کند.

موضوع دیگری که کمتر به آن توجه می‌شود، اثر نیروگاه خورشیدی پشت کنتور است. اینورترهای خورشیدی بخشی از انرژی اکتیو را تامین می‌کنند اما نیاز راکتیو موتورها همچنان از شبکه تامین می‌شود. نتیجه این است که ضریب توان اندازه‌گیری‌شده افت می‌کند و مجموعه‌ای که پیش از نصب نیروگاه جریمه نداشت، ممکن است پس از آن با جریمه روبه‌رو شود.

راه‌حل در محل مصرف است

موثرترین راه حذف جریمه، اصلاح ضریب توان در خود کارخانه است؛ کاری که معمولا با نصب تابلو بانک خازنی اتوماتیک انجام می‌شود. با این حال تجربه نشان می‌دهد بسیاری از بانک‌های خازنی ناکارآمد، حاصل طراحی بر اساس حدس هستند. یک برنامه اصلاح قابل اتکا معمولا این مراحل را دارد:

• بررسی قبض‌های ۱۲ ماه اخیر و استخراج ضریب توان و مبلغ جریمه هر ماه
• اجرای اقدامات کم‌هزینه مثل خاموش کردن موتورها و ترانس‌های بی‌بار در ساعات تعطیل
• اندازه‌گیری بار، ضریب توان و هارمونیک با پاورآنالایزر پیش از خرید تجهیزات
• طراحی ظرفیت و پله‌های بانک خازنی و تنظیم رگولاتور روی ضریب توان ۰.۹۵ تا ۰.۹۷
• پایش ماهانه ردیف ضریب زیان در قبض و نگهداری دوره‌ای تابلو

اندازه‌گیری هارمونیک به‌ویژه در کارخانه‌هایی که درایو، اینورتر یا کوره القایی دارند ضروری است؛ چون بانک خازنی معمولی در این محیط‌ها دچار تشدید می‌شود و خازن‌ها پشت سر هم آسیب می‌بینند. از نظر اقتصادی هم این سرمایه‌گذاری معمولا در مدت کوتاهی برمی‌گردد. مجموعه‌ای که ماهانه حدود ۶۳ میلیون تومان جریمه می‌پردازد، با حذف آن در چند ماه هزینه تجهیزات را جبران می‌کند؛ آن هم بدون حساب کردن کاهش تلفات داخلی و ظرفیتی که در ترانسفورماتور آزاد می‌شود.

قبض برق صنعتی را باید یک‌جا دید

جریمه توان راکتیو فقط یکی از ردیف‌های هزینه‌ساز قبض صنعتی است و کنار آن، تجاوز از قدرت، مابه‌التفاوت اجرای مقررات و نرخ‌های تعرفه هم هر ماه روی هزینه تمام‌شده اثر می‌گذارند. برقتو، پلتفرم مدیریت هوشمند انرژی، در قالب خدمات بهینه‌سازی مصرف برق صنایع قبض‌های دوره‌های گذشته را تحلیل می‌کند، ردیف‌های جریمه را شناسایی می‌کند و راهکارهای اصلاح ضریب توان و مدیریت مصرف را پیشنهاد می‌دهد. در شرایطی که ناترازی برق فشار بر صنایع را بیشتر کرده است، حذف یک جریمه قابل پیشگیری، ساده‌ترین قدم برای کاهش هزینه انرژی است.