رپرتاژ آگهی
در بعضی نقشبرجستههای دوره هخامنشی، زنانی دیده میشوند که روپوششان سر و گردن را میپوشاند و صورتشان پیداست. این تصویر برای بیننده امروز آشناست و شباهتش به چادر، پرسشی درباره تاریخ پوشاک ایران مطرح میکند. آیا زنان آن دوره لباسی به شکل چادر امروزی میپوشیدند، یا آنچه روی سنگ دیده میشود نوع دیگری از روپوش بوده است؟ بررسی آثار بهجامانده نشان میدهد که برخی پوششهای باستانی از نظر نحوه قرار گرفتن روی سر به چادر شباهت داشتند. برای شناخت شکل دقیق لباس و میزان رواج آن، شواهد کمتری در دست است.
به نقل از دانشنامه ایرانیکا (Encyclopaedia Iranica)، علیرضا شاپور شهبازی در مدخل «پوشاک در دوره ماد و هخامنشی» به چند نمونه از آثار آن دوره اشاره میکند که در آنها زنان با روپوشی بر سر به تصویر درآمدهاند. برخی از پیکرههای اِرگیلی در شمالغرب آناتولی و نقشهای اثر موسوم به «تابوت ساتراپ» در همین گروه قرار میگیرند. شهبازی شباهت این روپوش به چادر امروزی را در پوشاندن سر و گردن میداند. در نمونههایی که او توصیف میکند، صورت زنان نمایان است.
در همان مدخل، نمونههایی از لباسهای گشاد و چیندار نیز معرفی شدهاند. کنار هم گذاشتن این تصاویر کمک میکند پوشاک زنان آن دوره را با جزئیات بیشتری ببینیم. در یک تصویر، چین و فرم لباس اصلی بیشتر به چشم میآید و در تصویری دیگر، نحوه قرار گرفتن روپوش بر سر. همین تفاوت در پاسخ به سؤال مقاله اهمیت دارد. وقتی در توصیف یک اثر از «پوشش شبیه چادر» صحبت میکنیم، درباره شباهتی مشخص در ظاهر لباس حرف میزنیم و این شباهت بهتنهایی نام، الگوی دوخت یا کاربرد آن را روشن نمیکند.
یکی دیگر از شواهدی که ایرانیکا به آن اشاره میکند، بافتهای پشمی از دوره هخامنشی است که در پازیریک، در منطقه آلتای، پیدا شده است. در این بافته، زنانی با تاج در برابر یک بخوردان دیده میشوند. پارچهای از روی تاج آنها آویخته شده است و زنانی که پشت سرشان ایستادهاند، بدون آن پوشش به تصویر درآمدهاند. این تفاوت جزئیاتی به بحث اضافه میکند که در نگاه اول ممکن است از چشم دور بماند. در یک صحنه و در میان چند زن، شیوه پوشش همه یکسان نیست.
محل پیدا شدن بافته هم به فهم اثر کمک میکند. «پازیریک» نام جایی است که این اثر در آن به دست آمده و ایرانیکا آن را بافتهای ایرانی معرفی میکند که به آن منطقه رسیده است. از سوی دیگر، خود تصویر صحنهای با چیدمان مشخص، تاج و بخوردان را نشان میدهد. این جزئیات هنگام تفسیر اثر مهماند. تصویر به ما میگوید هنرمند چگونه افراد حاضر در آن صحنه را نشان داده، اما برای فهمیدن اینکه مردم در رفتوآمدهای روزانه یا در خانه چه میپوشیدند، مدارک دیگری هم لازم است.
بازسازی تاریخ لباس از روی آثار هنری، با خواندن یک فهرست از پوشاک مردم فرق دارد. سنگنگاره، مهر یا بافته معمولاً برای ثبت همه جزئیات زندگی روزمره ساخته نشده است. هنرمند بخشی از لباس را که برای صحنه اهمیت داشته برجسته میکند و ممکن است توضیحی درباره جنس پارچه، شیوه بستن یا اندازه آن به ما ندهد. حتی وقتی خطوط روپوش روی یک نقش واضحاند، بخشهایی از لباس ممکن است پشت بدن یا زیر لایههای دیگر پنهان مانده باشند.
محدودیت دیگر، تعداد و نوع تصویرهای باقیمانده است. شهبازی توضیح میدهد که در بناهای رسمی پارسی، تصویر زنان دیده نمیشود و برای شناخت پوشاک آنها باید به آثاری مانند مهرها، اشیای عاجی، ظروف فلزی، بافتهها و نقشهای پیداشده در دیگر بخشهای قلمرو هخامنشی رجوع کرد. بنابراین هر نمونه ارزش دارد، چون بخشی از اطلاعات را تکمیل میکند. جمع این شواهد همچنان برای تعیین میزان رواج یک مدل لباس در شهرها، مناطق یا گروههای مختلف کافی نیست.
برای مثال، اگر روپوشی در تصویری بر سر یک زن دیده شود، میتوان گفت این نوع سرپوش در آن تصویر وجود دارد. برای پاسخ به سؤالهایی مثل اینکه آیا همان لباس در فصلهای مختلف پوشیده میشد، در مراسم کاربرد داشت یا برای رفتوآمد روزانه هم استفاده میشد، باید شواهد دیگری پیدا کرد. بدون آن شواهد، یک تعبیر محتاطانه این است که برخی تصاویر دوره هخامنشی روپوشهایی با شباهت ظاهری به چادر نشان میدهند. این تعبیر به بیننده میگوید دقیقاً کدام ویژگی در اثر دیده شده است.
حمید الگار در مدخل «چادر در ایران دوره اسلامی» در دانشنامه ایرانیکا توضیح میدهد که شکل چادر در طول زمان ثابت نمانده است. در بعضی متون ادبی، این واژه ممکن است به پوششی برای صورت یا پوششی گستردهتر اشاره داشته باشد. او همچنین از احتمال وجود نمونههای دوتکه یاد میکند. بنابراین کاربرد واژه «چادر» در یک متن قدیمی، بهخودیخود شکل دقیق پوششی را که نویسنده در نظر داشته مشخص نمیکند. برای فهم آن باید به شرح لباس، موقعیت استفاده و زمان نگارش متن هم توجه کرد.
به نوشته الگار، درباره دوره قاجار اطلاعات روشنتری وجود دارد. در آن دوره چادر یکتکه و فراگیر بهعنوان پوشش بیرون از خانه رواج یافت. گزارشهای این دوره جزئیاتی از شکل و جنس چادر هم در اختیار پژوهشگر میگذارند. برای نمونه، الگار از چادرهایی با خطوط صاف تا نزدیک زمین و از نمونههایی یاد میکند که در ناحیه کمر کمی جمعتر بودند. این جزئیات نشان میدهند حتی وقتی واژه چادر به لباسی نسبتاً مشخص اشاره میکرد، همه نمونهها از نظر فرم کاملاً یکسان نبودند.
این تفاوت میان شواهد دو دوره، پاسخ پرسش اصلی را روشنتر میکند. آثار هخامنشی امکان مشاهده برخی نمونههای پوشش سر و گردن را فراهم میکنند. منابع مربوط به قاجار درباره فرم چادر یکتکه و استفاده از آن در بیرون خانه اطلاعات مشخصتری به دست میدهند. فاصله میان این دو دسته از شواهد را نمیتوان با شباهت ظاهری یک نقشبرجسته به یک لباس امروزی پر کرد. برای دنبال کردن مسیر تغییر پوشاک، هر دوره را باید با مدارک خودش شناخت.
خریدار امروزی با انتخابهایی روبهروست که هر کدام به ویژگی متفاوتی اشاره میکنند. «ایرانی» و «عربی» معمولاً در نامگذاری مدل دوخت به کار میروند. «مشکی» و «رنگی» به رنگ پارچه اشاره دارند و «قوارهای» مشخص میکند که محصول بهصورت پارچه برای دوخت عرضه میشود. به همین دلیل، یک چادر میتواند هم مشکی و هم دوخت عربی باشد، یا یک قواره رنگی را بتوان برای دوخت دلخواه انتخاب کرد. هنگام مقایسه دو محصول بهتر است روشن باشد کدام تفاوت برایتان مهم است.
در مقایسه چادر دوخت ایرانی و عربی، عکس جلو و پشت، فرم آستین یا مچ، نحوه قرار گرفتن چادر روی سر و آزادی حرکت دستها را بررسی کنید. اگر بیشتر با چادر راه میروید، از پله بالا میروید یا کیف همراه دارید، راحتی در همین موقعیتها معیار مفیدتری برای انتخاب است. در مدلهای کارشده نیز محل تزیینات را ببینید. تزیینات نزدیک مچ، لبه یا قسمت جلوی چادر در ظاهر و حس پوشیدن آن اثر متفاوتی دارند.
وزن و افت پارچه. اگر قرار است چادر را چند ساعت بپوشید، سبکی و راحتی آن هنگام حرکت اهمیت دارد. دو پارچه ممکن است در عکس شبیه هم به نظر برسند، اما روی سر و شانه متفاوت قرار بگیرند. هنگام خرید حضوری، پارچه را در حالت آویخته ببینید. در خرید اینترنتی، عکس یا ویدئویی که لباس را در حال حرکت نشان دهد، به ارزیابی افت پارچه کمک میکند.
بافت و پوشانندگی. برای انتخاب چادر مشکی یا رنگی، ظاهر پارچه را در نورهای مختلف در نظر بگیرید. نور فروشگاه یا تنظیمات عکس میتواند رنگ، براقیت و بافت را متفاوت نشان دهد. اگر رنگ یا میزان پوشانندگی برایتان تعیینکننده است، از فروشنده عکس نزدیک در نور طبیعی بخواهید. درباره مدلهای مجلسی، نمای نزدیک تزیینات و نحوه اتصال آنها به پارچه هم در تصمیمگیری کمک میکند.
قد و فرم چادر آماده. برای سفارش یک چادر دوختهشده، از فروشنده بپرسید قد از کدام نقطه اندازهگیری شده است. اگر چادری دارید که از اندازهاش راضی هستید، آن را با همان روش اندازه بگیرید و عددها را مقایسه کنید. برای مدلهایی که مچ یا آستین مشخص دارند، آزادی حرکت دست را هم در نظر بگیرید. قد مناسب بهتنهایی راحتی چادر را تعیین نمیکند.
عرض پارچه در خرید قواره. اگر میخواهید انتخاب جنس و رنگ را خودتان انجام دهید و دوخت را به خیاط بسپارید، پیش از خرید، عرض و مقدار پارچه را با خیاط هماهنگ کنید. اطلاعات موردنیاز میتواند بسته به قد، مدل دوخت و فرم آستین فرق کند. اگر چادر را برای مراسم مشخصی میخواهید، زمان دوخت و فرصت پرو را هم در برنامه خریدتان در نظر بگیرید.
بر اساس توضیحات ویکی پدیا، چادر پوششی است که روی لباس قرار می گیرد، سر و بدن را در بر می گیرد و معمولا صورت را باز می گذارد. در این مدخل به نمونه های مشکی، سفید و رنگی و کاربردهای متفاوت آن نیز اشاره شده است. این تنوع در بازار امروز هم دیده می شود و خریداران می توانند متناسب با موقعیت استفاده، جنس پارچه و مدل دوخت انتخاب کنند.
برای استفاده روزمره، وزن پارچه و راحتی حرکت اهمیت بیشتری پیدا می کند. در انتخاب مدل مجلسی، افت پارچه، بافت و جزئیات تزیینات نیز در ظاهر نهایی اثر دارند. در مدل های دوخت ایرانی و عربی، بهتر است نحوه قرار گرفتن روی سر، فرم آستین یا مچ و آزادی حرکت دست ها بررسی شود. برای خرید قواره هم عرض و مقدار پارچه باید با قد فرد و الگوی دوخت هماهنگ باشد.
مقایسه چند مدل در کنار یکدیگر کمک می کند تفاوت پارچه و دوخت روشن تر شود. برای نمونه، در مجموعه پرنیان گالری – parnian.gallery در مجتمع تجاری الماس شرق مشهد، مدل های آماده و قواره ای عرضه می شوند و امکان بررسی اینترنتی مشخصات آن ها نیز وجود دارد. کسانی که می خواهند پیش از انتخاب، نمونه های مشکی، رنگی، دوخت ایرانی و عربی را کنار هم ببینند، می توانند مجموعه مدل ها و مشخصات محصولات را در صفحه چادر بررسی کنند.